Παρουσίαση βιβλίου: «Κορίτσια στο περιθώριο. Μαρτυρίες» της Μαρίας Φαφαλιού
Μ’ ένα χαρακτικό της Βάσως Κατράκη στο εξώφυλλο, κυκλοφόρησε πριν λίγες μέρες απ’ τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια», το νέο βιβλίο της Μαρίας Φαφαλιού, με τίτλο: «Κορίτσια στο περιθώριο. Μαρτυρίες». Είναι, στην ουσία, ο τρίτος τόμος μιας «τριλογίας» που ξεκίνησε μ’ αυτό το βιβλίο κι «ασχολείται με ένα θέμα διαχρονικό αλλά συνάμα ιδιαίτερα επίκαιρο», όπως εξηγεί η συγγραφέας στην εισαγωγή της: «Τη θέση των νεαρών κοριτσιών στην κοινωνία, το δικαίωμα να διαχειρίζονται τη ζωή τους, πόσο μάλλον το σώμα τους (…) Όπως λέει και ο τίτλος, το βιβλίο επικεντρώνεται στα κορίτσια που έζησαν/ζουν στις παρυφές της κοινωνίας, στο «περιθώριο». Κορίτσια κάποιες φορές έγκλειστα σε ιδρύματα, σχεδόν πάντοτε όμως – είτε βρίσκονται «μέσα» είτε «έξω» – πρόκειται για κορίτσια που παραμένουν έγκλειστα στο αδιέξοδο του να πάρουν τη ζωή στα χέρια τους και να τη διαμορφώσουν όπως εκείνα ήθελαν. Κι εδώ έρχεται το μεγάλο στοίχημα: Να μετατραπούν τα «α-διέξοδα» σε «διεξόδους». Να αναζητηθούν λύσεις. Να φωτιστούν πτυχές αυτών των «α-διεξόδων.
Το βιβλίο τηρεί τη θέση του «κοινωνικού παρατηρητή», δίχως όμως αυτό να σημαίνει ότι τηρεί μια στάση παθητική. Τουναντίον. Σε κάθε σελίδα επιχειρείται να ακουστεί η φωνή των ίδιων των πρωταγωνιστριών στον αγώνα τους για την επιβίωση. «Αν θέλετε να βρείτε απαντήσεις», λέει εξάλλου μια κινέζικη παροιμία, «μη ρωτάτε τον σπουδασμένο άνθρωπο αλλά τον άνθρωπο που έχει προσωπική εμπειρία». Μαρτυρίες λοιπόν των κοριτσιών αυτών, μαρτυρίες των ανθρώπων που τα γνώρισαν και τα έζησαν από κοντά, επίσης φωτογραφίες, σκίτσα, ημερολόγια, αποκόμματα του Τύπου, επιστημονικές μελέτες, βουλεύματα της επίσημης Πολιτείας, συνθέτουν το πολύμορφο αυτό μωσαϊκό…» Ένα μωσαϊκό που αναπτύσσεται σε 5 κεφάλαια, ξεκινά απ’ το 19ο αιώνα και τα «Ορφανά του Αγώνα» και φτάνει ως τον 21ο.
Η εξαιρετική συγγραφέας, συνεπής κι αυτή τη φορά, μας κάνει κοινωνούς του τρόπου δουλειάς της, πριν δώσει το «λόγο» στις πρωταγωνίστριες αυτού του βιβλίου: ορφανά, νόθα, εγκαταλελειμμένα, φτωχά κορίτσια απ’ την επαρχία, απ’ τα νησιά κυρίως, που έγιναν με το όνειρο μιας καλύτερης ζωής ψυχοκόρες, υπηρέτριες, «δουλάκια», και κατέληξαν όντας άνεργες πια (ή και κακοποιημένες φριχτά, όπως η Σπυριδούλα που την «σιδέρωσαν» τ’ αφεντικά της) να κλέψουν, να συλληφθούν για αλητεία ή να γίνουν εκδιδόμενες, «παραστρατημένες», επομένως έπρεπε να κλειστούν, σύμφωνα με το πνεύμα της εποχής, σε προνοιακά ιδρύματα, αναμορφωτήρια, φυλακές, ψυχιατρεία, κ.ο.κ. Αλλά και προσφυγοπούλες καθώς και παιδιά ποινικών κρατουμένων, κορίτσια που ήταν απλώς ανυπάκουα και το «έγκλημα» τους ήταν ότι ήθελαν να βγαίνουν, να έχουν ερωτικές σχέσεις κ.ο.κ, έζησαν σε τέτοιους χώρους. Έπαιξαν βέβαια το ρόλο τους και τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα της κάθε εποχής, οι ηθικοί πανικοί, οι διαδεδομένες αντιλήψεις για το τι συνιστά «παραβατική», «αντικοινωνική» συμπεριφορά, «αναμόρφωση» κτλ.
Ο Γιώργος Μόσχος, νομικός και πρώην Συνήγορος του Παιδιού, σημειώνει στην αρχή του βιβλίου, αντί προλόγου: «Είναι μια μεγάλη αλήθεια ότι στην πρόσφατη ιστορία της χώρας μας, υπήρξε ένας σημαντικός αριθμός κοριτσιών φτωχότερων και πιο ευάλωτων κοινωνικών στρωμάτων, που θυματοποιήθηκαν διπλά. Αφενός από πρόσωπα, κυρίως άνδρες, που χρησιμοποίησαν την εξουσία τους για να τα εκμεταλλευτούν ποικιλόμορφα, δυστυχώς συχνά παρενοχλώντας ή κακοποιώντας τα και σεξουαλικά. Αφετέρου, από το ίδιο το δημόσιο σύστημα πρόνοιας και καταστολής, που αποδίδοντας τους ευθύνες για πράξεις «τους» ή για καταστάσεις στις οποίες είχαν εμπλακεί, τα τιμωρούσε με τα εργαλεία του κρατικού ελέγχου, μεταξύ των οποίων επιβάλλοντας την απομάκρυνσή τους από το -συχνά προβληματικό – οικογενειακό τους περιβάλλον, και περιορίζοντας τα σε ιδρύματα κάθε λογής, όπου όμως στερούνταν στοιχειώδεις ελευθερίες και δικαιώματά τους, χωρίς να υποστηρίζονται ουσιαστικά για μια ισορροπημένη προσωπική ανάπτυξη και ομαλή κοινωνική ένταξη…»
Το ταξικό ζήτημα κυριαρχεί, αναμφισβήτητα. Ελάχιστες ήταν οι εξαιρέσεις κοριτσιών από μεγαλοαστικά σπίτια (με πιο γνωστό παράδειγμα αυτό της Ματούλας που συνδέθηκε ερωτικά με τον ηθοποιό Ανδρέα Μπάρκουλη όντας ανήλικη), που κατέληξαν σε αναμορφωτήρια. Η συντριπτική πλειοψηφία προερχόταν από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα κι έπρεπε να υπομείνει μια φρικτή καθημερινότητα σ’ αυτά τα ιδρύματα. Διάβασα μαρτυρίες που περιέγραφαν πρωινά στο Εμπειρίκειο Αναμορφωτήριο που αποτελούνταν από ένα σκέτο ποτήρι νερό και μία μόνο ελιά, για τα νερόβραστα μονίμως γεύματα, για τον άθλιο ρουχισμό, για το ξύλο και τις βρισιές και φυσικά για το απόλυτα ασφυκτικό επιτηρούμενο πρόγραμμα, χαρακτηριστικό των ολοπαγών ιδρυμάτων για να θυμηθούμε και τον Έρβινγκ Γκόφμαν.
Κι όταν τα κορίτσια εξεγείρονταν διαμαρτυρόμενα για τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης, τα πράγματα γίνονταν ακόμη χειρότερα: «Μετά την εξέγερση οι αρμόδιοι του αναμορφωτηρίου έλαβαν αυστηρά μέτρα για να μην επαναληφθούν σύντομα παρόμοια γεγονότα. Ένα από αυτά τα μέτρα ήταν η απαγόρευση του επισκεπτηρίου στις κρατούμενες, καθώς και η μείωση στο ελάχιστο των ελεύθερων ωρών των κρατούμενων για να μην τους δοθεί η δυνατότητα κατάστρωσης σχεδίων αναταραχής».
Και τι απέμεινε να κάνουν έπειτα; Μα να προσπαθούν να το σκάνε απ’ την κόλαση τους: «Το έσκαγα και ας μην είχα που να πάω. Ο χρόνος μέσα σε αυτό το ευαγές ίδρυμα, χρόνος τους. Να διαφεντεύουν τον χρόνο μου, να μην έχω δικαίωμα ούτε στην ανάσα μου. Μα έμαθα να κλέβω. Να κλέβω χρόνο, να ελαχιστοποιώ τις ώρες του εγκλεισμού μου με τις ώρες της απόδρασης…» Κι οι αποδράσεις αυτές είχαν φυσικά συνέπειες κι οι «επιτήδειοι» παραμόνευαν τ’ απογοητευμένα κορίτσια που ήθελαν απεγνωσμένα να πιαστούν από μια ελπίδα, φρούδα τις περισσότερες φορές. Η πραγματικότητα ήταν συντριπτική κι έτσι κατέφευγαν συχνά και σε αυτοτραυματισμούς καθώς και σε χρήση ουσιών.
Τις τελευταίες δεκαετίες βέβαια άλλαξαν κάποια πράγματα, βελτιώθηκαν οι συνθήκες διαβίωσης, υπήρξαν και κορίτσια που κατάφεραν να ξεπεράσουν την κόλαση των ιδρυμάτων, αλλά και πάλι απομένουν πολλά να γίνουν, χρειάζεται πρόληψη κυρίως, χρειάζονται σύγχρονα αναμορφωτικά μέτρα, χρειάζονται όμως και συνακόλουθες κοινωνικοπολιτικές αλλαγές. Η παραβατικότητα (που χωράει σαν έννοια πολλή συζήτηση), δεν είναι ατομικό πρόβλημα. Πρόκειται για συνδυασμό ποικίλων παραγόντων.
Όταν το γονεϊκό περιβάλλον είναι ακατάλληλο, άστοργο, το κοινωνικό δεν προσφέρει καμία διέξοδο, οι νόμοι στιγματίζουν με τις επιπτώσεις τους κι ο εγκλεισμός αντί να αναμορφώνει έχει τ’ αντίθετα αποτελέσματα, τότε οι ιστορίες δεν έχουν καλό τέλος. Πολύ με συγκίνησε μια τέτοια ιστορία, της Αγνής δηλαδή, αλλά κι ενός κοριτσιού που ίσως να το έλεγαν Ελένη κι ήταν μία απ’ τις οροθετικές που διαπομπεύτηκαν κι άλλες… κι άλλες ιστορίες. Πολύ με λύπησε, επίσης, το ότι διάβασα πως και παλιότερα, το 1945 για την ακρίβεια, όταν δεν υπήρχε κατάλληλος χώρος να φιλοξενήσει κάποια παιδιά, η «λύση» ήταν το νοσοκομείο κι έκανα τους παραλληλισμούς μου, με όσα μάθαμε πρόσφατα για το «Αγλαΐα Κυριακού». Σκέφτομαι και τα κορίτσια που μεγάλωσαν στην Αμυγδαλέζα, στις απανταχού προσφυγικές δομές, τις έγκλειστες στον Ελαιώνα…
Θυμήθηκα φυσικά, και τις στιγμές που έζησα ως φοιτήτρια Κοινωνικής Εργασίας στην Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων Δικαστηρίου Ανηλίκων του Ηρακλείου, αλλά και εκείνον τον ένα χρόνο που ήμουν εθελόντρια, ότνας φοιτήτρια Ψυχολογίας πια, στην ΕΠΑΘ Θεσσαλονίκης. Το αίσθημα ματαίωσης, όταν ένιωθα ότι για μερικά παιδιά δε μπορεί να γίνει τίποτα και πόσο με θύμωνε αυτό και τις μικρές χαρές όταν υπήρχε αίσια έκβαση… Έτσι περίπου, υποθέτω, νιώθουν οι περισσότεροι άνθρωποι που συμβαίνει να εργάζονται ή να βρεθούν με δική τους πρωτοβουλία, σε τέτοιους χώρους κι οι μαρτυρίες αυτού του βιβλίου είναι πολύτιμες, γιατί ακόμη κι όποιος ιδέα δεν έχει, μαθαίνει τι συνέβαινε/συμβαίνει πίσω απ’ τους ψηλούς τοίχους, τα συρματοπλέγματα, τις κλειδωμένες πόρτες. Τι βίωσαν και τι βιώνουν τα έγκλειστα άτομα.
Και συμφωνώ μ’ όσα γράφει στο τέλος του προλόγου του ο Γιώργος Μόσχος: «Το βιβλίο αυτό πιστεύω ότι μπορεί να ξεσηκώσει κάποιες ακόμη συζητήσεις, στην κατεύθυνση της διεκδίκησης κοινωνικών πολιτικών για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των κοριτσιών και όλων των παιδιών που γίνονται θύματα κακοποίησης, εκμετάλλευσης και άλλων βλαπτικών καταστάσεων…» Και σ’ αυτή τη διεκδίκηση όλα μας μπορούμε να συμβάλλουμε και κανένα μας δε γίνεται να λείπει.-
https://aikaterinitempeli.wordpress.com/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου