Λεξικό λογοκρισίας στην Ελλάδα

Λεξικό λογοκρισίας στην Ελλάδα

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2019

Με τον τίτλο αυτό κυκλοφόρησε πριν από τις γιορτές, από τις εκδόσεις Καστανιώτη, ένα συλλογικό έργο, σε επιμέλεια Πηνελόπης Πετσίνη και Δημήτρη Χριστόπουλου, το οποίο φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει το φαινόμενο της λογοκρισίας στην Ελλάδα, ιδίως κατά τη μεταπολεμική και ειδικότερα κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο.

Το έργο χωρίζεται σε τρεις ενότητες: Η πρώτη παρουσιάζει το υπόβαθρο της λογοκρισίας υπό τη μορφή ιστορικής ανασκόπησης. Σε ξεχωριστές μελέτες τεκμηριώνεται η λογοκρισία στον Τύπο, στις εικαστικές τέχνες, τη μουσική, τη λογοτεχνία κ.ο.κ.

Η δεύτερη αναλύει τα «πεδία της λογοκρισίας», δηλαδή τα θέματα στα οποία συστηματικά εντοπίζονται λογοκριτικά φαινόμενα, όπως η βλασφημία, τα εθνικά θέματα, η πορνογραφία κ.ά.

Η τρίτη ενότητα, με τίτλο Συμβάντα, αποτελεί το καθαυτού λεξικό, καθώς αποτελείται από σύντομα λήμματα σε αλφαβητική σειρά -μια γεύση παίρνετε από τον πίνακα περιεχομένων εδώ, αλλά μόνο από το γράμμα Α (ως το λήμμα ‘Αριστοφάνης’) διότι τα υπόλοιπα δεν χώρεσαν στην παρουσίαση της Πολιτείας.

Αυτά ακριβώς τα λογοκριτικά συμβάντα αποτελούν πολύ ενδιαφέροντα θέματα για συζήτηση στο ιστολόγιο -μάλιστα, καθώς τα περισσότερα εντοπίζονται στην εποχή μετά το 1974, τα έχουμε ζήσει, τουλάχιστον οι μεγαλύτεροι. Κι έτσι, το βιβλίο αυτό σιγουρα θα το αναζητούσα έτσι κι αλλιώς και υπόσχομαι στο μέλλον να παρουσιάσω κάποια θέματα από τα λήμματα του λεξικού.]

Όμως στο βιβλίο έχω βάλει κι εγώ το χέρι μου, δηλαδή συμμετέχω με πέντε σύντομα σημειώματα τα οποία, δεν θα το κρύψω, είναι παρμένα από άρθρα του ιστολογίου. Αρχικά, μου ζήτησαν να γράψω κάτι για τη σύγκρουση Μάνου Χατζιδάκι και Αυριανής -όπου είχαμε τη δημαγωγική επίκληση της λογοκρισίας εκ μέρους της Αυριανής, και, κουβέντα στην κουβέντα, πρότεινα και μερικά ακόμα σύντομα σημειώματα. Τι τα θέλετε, τόσα χρόνια έχει μαζευτεί στο ιστολόγιο αρκετό αξιόλογο υλικό, και όχι μόνο ποσοτικά (προχτές περάσαμε τα 3700 άρθρα).

Θα παρουσιάσω σήμερα ένα από τα πέντε σημειώματα που έδωσα στο Λεξικό της λογοκρισίας, που το διάλεξα για δύο λόγους: από τη μια, πρωτοδημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο εδώ και εννιά χρόνια, άρα δεν θα το θυμούνται πολλοί, και μάλιστα, επειδή μπήκε κυριακάτικα (δεν είχαμε ακόμα καθιερώσει λογοτεχνικό θέμα τις Κυριακές) ο σχολιασμός του ήταν σε στενό οικογενειακό κύκλο, αν και έγιναν ουσιαστικά σχόλια. Από την άλλη, το άρθρο που έδωσα στο βιβλίο έχει πολλές διαφορές από το παλιό άρθρο του ιστολογίου, πάνω από το μισό είναι καινούργιο -και πρέπει να ευχαριστήσω το Σπαθόλουρο για τη βοήθεια στην ανεύρεση στοιχείων.

Μαντάμ Αναστασία, η ψαλιδοχέρα

Η προληπτική λογοκρισία στις εφημερίδες έγινε δυνατή συνταγματικά με την αναθεώρηση του 1911 και καθιερώθηκε νομοθετικά με τον ν. ΔΞΘ’ «Περί καταστάσεως πολιορκίας» της 6ης Οκτωβρίου 1912 ο οποίος ψηφίστηκε αμέσως μετά την έναρξη του Α’ βαλκανικού πολέμου. Ο νόμος αυτός ενεργοποιήθηκε στις 20 Ιουλίου 1917 με την επανένωση του ελληνικού κράτους υπό τον Βενιζέλο και την είσοδο της χώρας στον πόλεμο, ενώ ψηφίστηκε και ο ν. 755 της 23ης Αυγούστου 1917 που προέβλεπε διώξεις εφημερίδων για δημοσιεύματα σχετικά με στρατιωτικές κινήσεις. Από τον Νοέμβριο του 1917 συγκροτήθηκε και η Επιτροπή Προληπτικής Λογοκρισίας (με διευθυντή, έως το 1919, τον επιφανή λογοτέχνη Κώστα Χατζόπουλο) η οποία μάλιστα με ανακοινώσεις (βλ. π.χ. Σημαία 8/3/1918) στις εφημερίδες δήλωνε ότι δέχεται κριτική και έλεγχο των αποφάσεών της αλλά όχι υβριστικούς λιβέλλους.

Τότε άρχισαν να εμφανίζονται στις σελίδες των εφημερίδων λευκά κομμάτια, εκεί όπου η λογοκρισία είχε επέμβει· δεν κοβόταν απαραίτητα ολόκληρο το άρθρο ή το σχόλιο. Πολύ συχνά κόβονταν μερικές αράδες μόνο ή μια-δυο παράγραφοι.

Κατεξοχήν θύμα της λογοκρισίας την εποχή εκείνη στάθηκε ο Ριζοσπάστης, ο οποίος, με διευθυντή τον Γιάννη Πετσόπουλο, ύστερα από ένα σύντομο φλερτ με το βενιζελικό καθεστώς στις αρχές του 1918, μπήκε σιγά-σιγά σε τροχιά σύγκρουσης με την κυβέρνηση, ιδίως μετά την αποχώρηση του Ν. Γιαννιού από την αρχισυνταξία τον Σεπτέμβριο του 1918, την όξυνση των εργατικών αγώνων, την εκστρατεία στην Ουκρανία τους πρώτους μήνες του 1919 και την απόβαση ελληνικού στρατού στην Ιωνία τον Μάιο του 1919. Εννοείται ότι η λογοκρισία της εφημερίδας συνεχίστηκε με την ίδια ή και μεγαλύτερη ένταση και μετά την αλλαγή της κυβέρνησης, τον Νοέμβριο του 1920.

Πολύ συχνά, η πρώτη σελίδα του Ριζοσπάστη τυπωνόταν με λευκά μπαλώματα, εκεί που είχε επέμβει το ψαλίδι του λογοκριτή. Κάποτε τα κενά είναι τόσο πολλά που λείπει το ένα τέταρτο συνολικά της ύλης. Λογοκρίνονταν και οι γελοιογραφίες: κάποια σκίτσα δημοσιεύτηκαν χωρίς τη λεζάντα, που είχε λογοκριθεί (π.χ. στο φύλλο της 30/5/1921), ενώ από τη γελοιογραφία της 31ης Οκτωβρίου 1921 είχε… λογοκριθεί το σκίτσο αλλά είχε εγκριθεί η λεζάντα!

Ίσως για εκδίκηση, ο σκιτσογράφος του Ριζοσπάστη είχε προσωποποιήσει τη Λογοκρισία, μια γριά στρίγκλα με ψαλίδι (π.χ. στο φύλλο της 13/4/1921), την οποία παρουσίαζε συχνά-πυκνά αλαμπρατσέτα με τον Στρατιωτικό νόμο, έναν καραβανά με κουτσαβάκικο ύφος (π.χ. στο φύλλο της 26.4.1920). Το ίδιο σκίτσο σε μικρογραφία χρησιμοποιήθηκε σαν βινιέτα που δήλωνε την επέμβαση της λογοκρισίας. Έτσι, αντί για την αναφορά ότι αφαιρέθηκαν τόσες αράδες από τη λογοκρισία, υπήρχε σε μικρογραφία το σκίτσο της ψαλιδοφόρας στρίγγλας.

.

.

Αργότερα, μαθεύτηκε και το όνομα της ψαλιδοχέρας κυρίας: μαντάμ Αναστασία, όπως αποκαλούσαν τη λογοκρισία στη δημοσιογραφική αργκό.

Ο όρος είναι δάνειο από τα γαλλικά, όπου η λογοκρισία των εφημερίδων είχε ονομαστεί Madame Anastasie και οι Γάλλοι σκιτσογράφοι, ήδη από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα την παρίσταναν σαν μια γηραιά κυρία που κρατούσε ένα υπερμέγεθες ψαλίδι.

Σημερινή προσθήκη:

Το άρθρο περί γελοιογραφίας και λογοκρισίας εστιάζεται στην περίοδο μετά το 1974 και ιδίως στα τελευταία χρόνια διότι το βιβλίο γενικά έχει ως βασικό αντικείμενο την περίοδο μετά τη μεταπολίτευση.

Αφού λοιπόν δεν αναφέρεται καθόλου στην προδικτατορική περίοδο, δεν μνημονευει τη μοναδική, απ’ όσο ξέρω, περίπτωση όπου γελοιογράφος πέρασε από δίκη για σκίτσο του. Ήταν ο Αρχέλαος, την περίοδο της κυβέρνησης Παπάγου. Τα έχω αυτά τα σκίτσα στο αρχείο μου και κάποια στιγμή θα τους αφιερώσω ένα άρθρο.

https://sarantakos.wordpress.com/