Το παλιό μας το τεφτέρι ξανά

Το παλιό μας το τεφτέρι ξανά

Posted by sarant 

Σύμφωνα με την παλιά παροιμία, ο μπακάλης σαν φτωχύνει, τα παλιά τεφτέρια πιάνει. Το κάνει αυτό με την ελπίδα πως μπορεί ν’ ανακαλύψει τίποτα ξεχασμένα βερεσέδια, που τα είχε θεωρήσει ανάξια λόγου τον καιρό των παχιών αγελάδων ή που τα είχε παραβλέψει.

Κι εγώ τον μπακάλη της παροιμίας θα μιμηθώ, όχι επειδή φτώχυνα παρά γιατί ταξιδεύω -κι επειδή ασθενής και οδοιπόρος άρθρο δεν μπορεί να γράψει, το σημερινό μας άρθρο, και καναδυό επόμενα, θα είναι επαναλήψεις ή τέλος πάντων κονσέρβες.

Επαναλαμβάνω σήμερα λοιπόν ένα άρθρο που, ακριβώς, μιλάει για τα παλιά τεφτέρια, από ετυμολογική όμως άποψη, διότι η ιστορία της λέξης είναι μεγάλη και ενδιαφέρουσα. Το αρχικό άρθρο είχε δημοσιευτεί το μακρινό 2009, οπότε ελπίζω πως δεν θα το θυμούνται όλοι οι σημερινοί αναγνώστες. Έχω όμως προσθέσει κάμποσα που δεν υπήρχαν στην πρώτη δημοσίευση, που ήταν αμιγώς ετυμολογική, και έχω ενσωματώσει κάποια από τα σχόλια της πρώτης δημοσίευσης.

Η διφθέρα στα αρχαία σήμαινε αρχικά το δέρμα το κατεργασμένο, το πετσί. Είναι λέξη πολύ παλιά, αφού στα μυκηναϊκά υπάρχει ένας dipteraporo (διφθεροφόρος;). Προέρχεται από το ρήμα δέφω, το οποίο σήμαινε «κάνω κάτι μαλακό τρίβοντάς το», όπως λέει το Λίντελ Σκοτ, κι αν πήγε το μυαλό σας στο πονηρό καλώς πήγε. Οι αρχαίοι έλεγαν δέφομαι ή δέφω εαυτόν γι’ αυτή τη χρήση. Σε ένα ασεβέστατο απόσπασμα του κωμικού Εύβουλου για τον τρωικό πόλεμο, διαβάζουμε ότι οι Αχαιοί δεν είχαν εταίρες μαζί τους κι έτσι «εαυτούς δ’ έδεφον ενιαυτούς δέκα».

Το αρχαίο δέφω, πάντως, με την αθώα σημασία του, έχει διατηρηθεί στη σημερινή βυρσοδεψία και στις δεψικές ουσίες της χημείας. Με την άλλη σημασία του δεν έχει διατηρηθεί, αν και ένας φίλος του παππού μου είχε τη συνήθεια να αποκαλεί «δέπτορες» όλους τους ημιμαθείς ενοχλητικούς που συναντούσε, ενίοτε μάλιστα και να τους συστήνει, «από εδώ ο κύριος τάδε, δέπτωρ της φιλοσοφίας». Το έχω αναστήσει κι εδώ, πρόσφατα, με παραλλαγή. Αλλά παρεκτρέπομαι, με περισσότερες από μία σημασίες.

Η διφθέρα δεν ήταν μόνο το πετσί, ήταν επίσης και το κατεργασμένο δέρμα που χρησιμοποιούσαν για γραφική ύλη, η περγαμηνή. Ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί ότι οι Ίωνες αποκαλούν διφθέρες και τους παπύρους, διότι τον παλιό καιρό που δεν είχαν παπύρους (βύβλους) έγραφαν πάνω σε κατεργασμένα δέρματα (διφθέρας) αιγοπροβάτων κι έτσι το όνομα έμεινε. Και πολλοί βάρβαροι γράφουν σε τέτοιες διφθέρες, μας λέει:

Καὶ τὰς βύβλους διφθέρας καλέουσι ἀπὸ τοῦ παλαιοῦ οἱ Ἴωνες͵ ὅτι κοτὲ ἐν σπάνι βύβλων ἐχρέωντο διφθέρῃσι αἰγέῃσί τε καὶ οἰέῃσι· ἔτι δὲ καὶ τὸ κατ΄ ἐμὲ πολλοὶ τῶν βαρβάρων ἐς τοιαύτας διφθέρας γράφουσι.

Η λέξη περνάει στα περσικά πρώτα και από εκεί στα αραβικά ως diftar , daftar, από όπου τα τουρκικά tefter και defter, για να ξαναγυρίσει στη συνέχεια στα ελληνικά. Το ταξίδι φέρνει αλλαγές και επεκτάσεις σημασίας: περνώντας στα περσικά, η λέξη έφτασε να σημαίνει «κατάστιχο, μητρώο» κι έτσι στα ινδικά daftardar λεγόταν ο ληξίαρχος ή ο έφορος, ενώ στην δημόσια διοίκηση της αποικιακής Ινδίας ο dufterdar ήταν ο ντόπιος αξιωματούχος της υπηρεσίας εισοδήματος.

Στην οθωμανική αυτοκρατορία ο όρος defter έχει κεντρική σημασία στη διοίκηση και με διάφορους προσδιορισμούς χρησιμοποιείται σε διάφορες χρήσεις. Mühimme defterleri, τα κατάστιχα των σημαντικών υποθέσεων (αντέγραφαν φιρμάνια πριν τα στείλουν στους παραλήπτες τους στην επαρχία), avarız defterleri τα κατάστιχα των έκτακτων φόρων (των υπόχρεων, για την ακρίβεια), kadı defterleri τα κατάστιχα του καδή, tahrir defterleri οι φορολογικές απογραφές. O defterdar (δεφτερδάρης ή ντεφτερντάρης στα ελληνικά) ήταν οικονομικός αξιωματούχος· κάθε επαρχία είχε τον ντεφτερντάρ της, τον επί των οικονομικών, υπόλογο κατευθείαν στην κεντρική εξουσία, και στους αρχιντεφτερντάρ της Κωνσταντινούπολης.

Ωστόσο, το ταξίδι της διφθέρας δεν εξαντλείται σε αυτά τα ολίγα. Δεν φτάνει μόνο μέχρι την Ινδία, αλλά από τα περσικά περνάει στα θιβετιανά και από εκεί στα μογγολικά. Στα σημερινά μογγολικά, debter λέγεται το σημειωματάριο ή το χαρτόδετο βιβλίο· γουστόζικο είναι ότι το βιβλίο με σκληρό δέσιμο στα μογγολικά λέγεται nom, που είναι και αυτό δάνειο από τα ελληνικά, από το νόμος. (Τουλάχιστον έτσι με είχε διαβεβαιώσει ένας ανατολιστής που το συζητούσαμε στο παλιό Usenet -αν μου είπε ψέματα να του χτυπήσει ο σκληρός!)

Αλλά και προς τα δυτικά ίσως να ταξίδεψε η διφθέρα –μαζί με το αλφάβητο άλλωστε. Σύμφωνα με μια πρόταση, το λατινικό littera («γράμμα») είναι δάνειο, μέσω ετρουσκικών, από το διφθέρα. Στο ετυμολογικό της λατινικής του Ερνού-Μεγιέ, η πρόταση αυτή χαρακτηρίζεται ευφυής και σαγηνευτική (η τροπή δ -> l υπάρχει κι αλλού, π.χ. δάκρυμα > lacryma ή στο λατινικό όνομα του Οδυσσέα, Ulysses), αλλά όχι εύκολο να αποδειχτεί πειστικά.

Κλείνοντας τα ετυμολογικά, να επισημάνω ότι το λεξικό Μπαμπινιώτη μάλλον σφάλλει όταν θεωρεί το τουρκικό defter δάνειο από το μεσαιωνικό διφθέριον. Η τουρκική λέξη προέρχεται από τα αραβικά. Το διφθέριον πιθανώς επέδρασε μαζί με το defter ώστε να δημιουργηθεί ο τύπος δεφτέρι.

Μεγάλες δόξες λοιπόν γνώρισε το defter, μόνο εδώ στα πάτρια εδάφη το αντιδάνειο τεφτέρι (ή δεφτέρι) ξέπεσε και κατέληξε ελαφρώς λιγδιασμένο σε χέρια μπακάληδων, εξού και ο υποτιμητικός όρος «μπακαλοδέφτερο» με τον οποίο οι παλιοί δάσκαλοι παρομοίαζαν τα ακάθαρτα ή ταλαιπωρημένα σχολικά βιβλία ή τετράδια.

Το πολύ πολύ να έφτανε το τεφτέρι σε καμιά καλλονή της γειτονιάς που το είχε για να γράφει τους Λευτέρηδες που την πολιορκούσαν· αν και, σήμερα, αμφιβάλλω κατά πόσον πολυχρησιμοποιείται, είτε ως λέξη, είτε ως αντικείμενο (νομίζω πως τώρα όλοι έχουν οργκανάιζερ -κι άλλο αντιδάνειο)

Τα τεφτέρια του μπακάλη (ή του ψιλικατζή) που κατέγραφαν τα βερεσέδια ήταν σταθερό γνώρισμα στα μεταπολεμικά χρόνια και έχουν επανέλθει τώρα με την κρίση. Να θυμηθούμε και την έκφραση «σβήνω κάποιον απ’ τα τεφτέρια μου» και το γνωστό άσμα που έχει αυτή την προτροπή στον πρώτο της στίχο:

Εκτός από τα τεφτέρια του μπακάλη και του περιπτερά, που έχουν επανέλθει, στις γειτονιές και στις μικρές πόλεις κυρίως, η λέξη χρησιμοποιείται μεταφορικά και για τα κατάστιχα και τα μητρώα του κράτους. «Δεν με βρίσκουν στα τεφτέρια τους» μπορεί να πει κάποιος, αν και αυτό μπορεί να είναι και ευλογία αφού ένας συνηθισμένος τίτλος ειδήσεων τον τελευταίο καιρό είναι ότι «τόσα εκατομμύρια Έλληνες βρίσκονται στα τεφτέρια της Εφορίας».

Και μια αναπάντεχη αναβίωση του τεφτεριού έχει έρθει με το διαδίκτυο και τα νέα μέσα. Ένας φίλος αποκαλεί το μπλογκ του «Το διαδικτυακό τεφτέρι μου» και ίσως δεν είναι ο μόνος. Αλλά και το Φέισμπουκ, σύμφωνα με έναν διαδεδομένο ευτράπελο εξελληνισμό, λέγεται «φατσοτέφτερο».

Έχει εκατομμύρια σελίδες αυτό το τεφτέρι…

https://sarantakos.wordpress.com/